عبدالله مستوفى
463
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
ربنا اطمس على اموالهم و اشدد على قلوبهم اللهم انزل عليهم بأسك و نقمتك اللهم شتت شملهم و فرق جمعهم » و از اين قبيل مضامين ، دعاى عادى آنها بود . ولى هيچيك از اين حقايق نبايد بوكلاء حق بدهد كه علنا بر ضد سياست دولتى كه بمرام و برنامهء آن راى دادهاند قيام كنند . البته اين وضعيت مال يكسال ديگر است و در آينده شايد بمناسبت ، موقعى بدستم بيايد كه قدرى بيشتر در اين زمينه بنويسم . تذكر اين مبحث در اينجا براى آنست كه خوانندهء عزيز توجه كند كه مجلسى كه در آن عدهاى حواسشان مصروف پيشرفت دادن اين بيطرفى و عدهء ديگر مخالف با آنست ، خيلى حواس قانونگزارى ندارد و هيئتهاى وزراء هم بر اثر اين دو دستگى و نتايج اين افكار كه تماس كامل با سياست دارد ، تندتند عوض ميشوند و به همين جهت پيشنهادهاى قانونى در كميسيونهاى مجلس زياد است كه همه بلا اقدام مانده است . چنان كه كابينهء مستوفى الممالك كه قانون تشكيلات ماليه را پيشنهاد كرده بود ، افتاد و كابينهء مشير الدوله ( حسن پيرنيا ) جانشين آن شد . در اين كابينه مشار السلطنه ( قديمى ) وزير ماليه بود ، بعد از تذكر مشير الدوله راجع بگذراندن قانون تشكيلات ماليه ، وكلاء تازه يادشان آمد كه چنين قانونى هم هست ، بعضى رندهاى مجلس مثل سردار معظم خراسانى هم هستند كه با لولو بندوبست كرده و ميخواهند از او خزانهدار مستقل نظير شوستر و مرنار بسازند . بنابراين ميخواهند شور قانون قدرى عقب بيفتد كه افكار ضد بلژيكى كه هنوز تر و تازه است ، كهنه شود . اينها پيشنهاد كردند خوب است پيشنهاد سابق بهيئت وزراى تازه برود تا نظر اين هيئت هم نسبت به آن تعيين شود . حرف از اين حسابىتر نبود ، پيشنهاد را براى رئيس الوزراى جديد فرستادند ، اما مرحوم مشير الدوله در ظرف يكهفته نظرى بقانون افكنده طرح جديديكه خزانهدار را قدرى بيشتر از لايحهء انشائى من قدرت ميداد ، نوشته و هر دو را خيلى زود بمجلس فرستاد . ولى تا رفتند مقدمات مطرح شدن آن را فراهم كنند ، اين كابينه هم رفت . كابينهء عين الدوله روى كار آمد ، وزير ماليهء اين كابينه عبد اللّه خان امير نظام قره گوزلو بود . امير نظام جز اينكه املاك زيادى از همه رقم در همدان داشت و ماليات بده بزرگى بود ، اطلاع ديگرى از ماليه نداشت . كميسيونى كه در كابينهء مشير الدوله در وزارت ماليه مركب از برادرزادهام ، ميرزا محمد عليخان مستوفى سابق فارس ، و برادرم آقا ميرزا رضا و عز الملك اردلان براى تصويب كليهء حوالجاتيكه بخزانه ميرفت و همچنين كميسيون ديگرى كه از من و ميرزا زين العابدين - خان برادرزادهام و دكتر مصدق براى تصويب ساير مكاتباتى كه در جمع و خرج توفيرى حاصل ميكرد يا باصطلاح مالى جديد براى تصويب اعتبارات تعيين شده بود ، كارهاى فنى ماليه را عهدهدار و بنابراين ممكن بود از امير نظام هم ، وزير ماليه ساخته شود . مگر حكيم الملك كه چند بار وزير ماليه شده بود ، از امير نظام در كار كابينه خبيرتر و بصيرتر بود ؟ . من هنوز اطلاعاتم از وضع حاضر ماليه از همه زيادتر و تروتازهتر و از افتتاح